Een klokkenstoel is een stellage van dikke houten of ijzeren balken, waarin een of meer klokken zijn opgehangen. Een klokkenstoel kan boven in de kerk- of klokkentoren zijn aangebracht, maar ook los staan.

De vrijstaande klokkenstoel, van boven voorzien van een dak, komt op kerkhoven en naast kerken in het noorden van Nederland veel voor, voornamelijk in Fryslân, Drenthe en de kop van Overijssel. Vrijstaande klokkenstoelen werden vaak gebouwd omdat armere dorpen zich wel een eenvoudig kerkgebouwtje konden veroorloven, maar geen toren waarin de luidklok zou moeten hangen. Bovendien was de ondergrond zacht en veenachtig, waardoor er met verzakking rekening gehouden moest worden.

Maar ook om andere redenen en op andere plaatsen is soms gekozen voor vrijstaande klokkenstoelen, ook zonder dak, zoals bij het oorlogsmonument op de Waalsdorpervlakte. Daar is ook, zoals vaker, de vrijstaande klokkentoren op een heuvel gebouwd. Ook in andere landen zijn deze bouwwerken te vinden. Een omtimmerde vrijstaande klokkenstoel noemen we klokhuis, deze bestaan nog in Enkhuizen en Sneek.

Indijk is een buurtschap nabij Woudsend in de gemeente Súdwest-Fryslân. Aan de ‘Indijk’ ligt een oud kerkhof met een klokkenstoel. De buurtschap komt in 1461 voor als Indiick, in 1543 als Indyck, waarbij het achtervoegsel dyck kan duiden op een nederzetting gelegen achter een dijk (ingedijkt), maar kan ook verwijzen naar een binnendijk of een gegraven watergang. In dit geval het Hegemer Mar. Vanaf de buitenrand van de begraafplaats is naar zuiden toe het kerkhof van Ypecolsga te zien.

Evenals Smallebrugge kende ook Indijk een aan St. Nicolaas gewijde kerk. Omstreeks 1720 was daarvan nog slechts de ruïne met klokkenstoel over. In 1788 wordt gesproken van een kerhof daar eenig houtwerk op staat waar aan een klok hangt. De klokkenstoel is sindsdien verschillende malen vervangen, de laatste keer in 1978. Toen werd de huidige stoel aangekocht. Deze was afkomstig van een Bouwvakbeurs te Zuidlaren. De 13de-eeuwse klok werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter geroofd, maar is gelukkig teruggevonden. Het kerkhofje ligt een stukje het land in en is met bomen omzoomd. Er zijn nog slechts een achttal hardstenen grafzerken te vinden (vier liggende en vier staande.) Vlakbij de klokkenstoel liggen nog een paar zwerfkeien. Ze hebben mogelijk dienst gedaan als funderingsstenen.

  • Bouwtype: klokkenstoel met helmdak en één klok
  • Rijksmonumentnummer: 39790
  • Bouwdata: 1720 eerste vermelding, 1949 na zware storm ernstig beschadigd en gesloopt, 1978 bouw nieuwe klokkenstoel, 2009 restauratie klokkenstoel.

klokkenstoel indijk 2
Foto: Goossens (Touristinfo Woudsend)

klokkenstoel indijk 1
Foto: Goossens (Touristinfo Woudsend)

Bronnen: www.klokkenstoelen.nl en www.stichtingmonumentenswf.nl

 

Smallebrugge is een buurtschap nabij Woudsend in de gemeente Súdwest-Fryslân. De huidige naam wijkt niet veel af van de aanduiding Smalebrugge die in 1422 voorkomt. Varianten door de tijd heen zijn bijvoorbeeld nog Smalebregga (1499), Smellebreg (1474) en Smallebrugge (1700). De naam houdt mogelijk verband met het feit dat Smallebrugge is ontstaan aan weerszijden van een waterloop, in dit geval het belangrijke vaarwater de Olde Ee. Een andere theorie veronderstelt een relatie tussen het achtervoegsel brugge en broek of moerasgebied. Brugge betekent in het oud-Fries 'broek' (moeras). Smallebrugge zou dan 'klein moeras' kunnen betekenen.
Erg veel is er over de nederzetting Smallebrugge niet bekend, maar in de 15de eeuw stond er o.a. het versterkte Hepkehuis. In 1637 legde een grote brand het toenmalige dorp nagenoeg geheel in de as. De kerk, gewijd aan St. Nicolaas, liep daarbij ook schade op. Zij werd in 1647 nog hersteld maar is nadien verloren gegaan.

Klokkenstoel en kerkhof

Vanaf de weg Woudsend-Sneek (N354) leidt, aan de linkerkant en ter hoogte van Koufurderrige, een smal pad het land in naar een paar boerderijen die samen de buurtschap Smallebrugge vormen. Naast de boerderij Noarder Pleats ligt het door bomen omzoomde kerkhof. De huidige klokkenstoel is in 1963 voor het grootste deel vernieuwd. In 2005 kregen kerkhof, klokkenstoel en klok én het familiegraf Buma een flinke opknapbeurt.
Aan dit intieme kerkhof is in het bijzonder de naam van de classicus dr Lieuwe Annes Buma verbonden (Woudsend 1796-1876 Makkum). Buma overleed ongehuwd en kinderloos en legateerde de Staten van Fryslân bij testament een grote som geld waaruit ondermeer een klassieke bibliotheek moest worden betaald. Deze werd in 1876 in Leeuwarden gerealiseerd en is tegenwoordig onderdeel van Tresoar - Frysk Histoarisk en Letterkkundich Sintrum. Ook werd uit de gelden een studieleen opgericht - de dr L.A. Bumastichting. Uit dit in Sneek gevestigde studieleen moeten 'ten eeuwigen dage' de Bumagraven, het kerkhof en de klokkenstoel worden onderhouden. Dit gebeurt zo tot op de dag van vandaag.

Graftekens. Op het kerkhof zijn behalve het familiegraf Buma en een grafpaal uit 1768/1798 van Buma's grootouders (Ykema/Sytses) vooral 19de-eeuwse hardstenen zerken te vinden, onder andere twee rijen die de graven van de familie Oppedijk markeren. Opvallend zijn twee zerken die afkomstig zijn uit de vroegere kerk van Smallebrugge. Beide zerken (1569 familie Broersma en 1651 familie Cnossen) dragen op de hoeken zogenaamde leeftijdskoppen. Deze verwijzen naar de vier fasen van het menselijk bestaan.

Klokkenstoel Smallebrugge

Bronnen: www.klokkenstoelen.nl en www.stichtingmonumentenswf.nl

Ypecolsga is een buurtschap bij Woudsend in de gemeente Súdwest-Fryslân, in de provincie Fryslân.

De dubbele klokkenstoel in Ypecolsga werd in 1956 geheel vervangen. Onder het merkwaardige helmdak hangen 2 klokken uit 1664. Het voormalige kerkgebouw werd in de 18de eeuw afgebroken.
Adres: Nummer 14, 8554 RD Ypecolsga

Reeds in 1132 stond op dit kerkhof een parochiekerk die gewijd was aan St. Odulphus. De kerk werd bediend vanuit de St. Odulphusabdij te Staveren. De kerk is in 1580, zoals alle Friese parochiekerken, overgegaan naar de reformatie. Het gebouw zelf is afgebroken in het midden van de 18e eeuw.

Na een aangestoken kerkbrand in 1496, waarbij ook 15 hosties verbrandden, zou het H. Sacrament in Ypecolsga wonderen hebben bewerkt. Dankzij de offergaven die hierna gebracht werden, beschikte Ypecolsga enige tijd later weer over een nieuwe kerk. Volgens de 16e-eeuwse kroniekschrijver Worp van Thabor wilden op 16 maart 1496 drie fourageerders van vreemde huursoldaten ('knechten') onder Ypecolsga vis uit karren en korven nemen zonder te betalen. Toen dorpelingen dat verhinderden, kwamen de huurlingen in groter getal terug naar Ypecolsga. De dorpelingen vluchtten in de toren. Daarop staken de soldaten het rieten dak van de kerk in brand. In de rook wisten de dorpelingen langs de klokkentouwen uit de toren te ontkomen. De kerk brandde geheel uit met alles wat er in was, met uitzondering van 'xv sacramenten ofte geconsacreerde hostien, die nae grote miraculen deden, van welcke offerhande, die daer quamen, die kercke weder worde opgetimmert'. Blijkbaar had de faam van de mirakelen tot gevolg dat veel vereerders en weldoeners naar Ypecolsga kwamen, die niet alleen eerherstel aan het H. Sacrament brachten maar het ook mogelijk maakten dat de parochie na enige tijd weer over een kerk beschikte. (bron: Meertens instituut)

klokkenstoel ypecolsga
Foto: Goossens (Touristinfo Woudsend)

Bronnen: www.klokkenstoelen.nl en www.stichtingmonumentenswf.nl